Mwanasaikolojia Mwangaza

Mzee Juma, swali lako ni la kina na linalohusu mchanganyiko wa hisia ambazo zimejikita katika maisha yako kwa muda mrefu. Hasira na uchovu katika hali hii ni kama miti miwili inayozalisha matunda tofauti lakini yamepandikana kwenye mizizi moja.

Hasira ya sasa huwa ina msingi wa kiini-kama mtu anakukosea, anakuonesha udhaifu, au unajisikia ukosefu wa heshima. Hii inaweza kujitokeza kwa haraka na kuwa na msingi wa kudhihirika (kama unapojisikia kuwa umekosewa haki). Kwa mfano, kama mke wako anasema jambo ambalo unaliona kama kukukana au kukudharau, hasira inakimbia kwa sababu hii ni kitu kinachokutegemea sasa, na unaweza kujisikia kuwa unaweza kujitetea au kujieleza kwa wazi.

Uchovu wa miaka ya nyuma ni tofauti. Huu huwa na mizizi ya kuhuzunisha, aibu, au dhuluma za zamani ambazo hazijakwishwa. Unapojisikia uchovu baada ya hasira, basi hiyo hasira si ya sasa balizi-ni mwonekano wa jeraha la zamani ambalo halijaponywa. Kwa mfano, maneno yako makali ya kazi yalikuwa moto wa hasira ya sasa, lakini uchovu unaokujia baadaye unatokana na hali ya kujisikia unakosa uwezo, au kuwa umekosewa heshima katika maisha yako yote, si tu katika hilo tukio la pekee.

Jinsi ya kutofautisha: Hasira ya sasa ina msingi wa kiini unaojitokeza mara moja-unaweza kusema, “Nimekasirika kwa sababu alinionesha udhaifu mbele ya wengine.” Hii inaweza kuishia pale tukio likimalizika, au unapotokea suluhisho. Uchovu wa zamani huwa na mzunguko wa hisia-unaanza na hasira, baadaye uchovu, halafu kujisikia aibu au udhaifu. Unapojaribu kujieleza, unaona mifano mingine ya maisha yako inakujia akilini, na hisia zako hazishiki kitu kimoja, balizi zimepandikana na mambo mengine ya zamani.

Kwa mfano, unapokumbuka tukio la kazi, unaanza kujisikia hasira kwa mshiriki, lakini baadaye unajisikia uchovu kwa sababu ya aibu ya kujikuta umekosea-hapo ndipo uchovu wa zamani unapoanza kutawala. Kwa kuwa magozi ya utoto au vijana yako yanaweza kuwa na athari kubwa, kama ulikua ukilelewa katika mfumo ambapo kukosea kulikuwa na adhabu kali au ukosefu wa msamaha, basi hiyo hasira ya sasa inaweza kuwa njia ya kujikinga dhidi ya kujisikia udhaifu tengefu.

Njia ya kujua ni nini kinakutawala: 1. Usikilize hisia zako tu-usikilize mwili wako. Hasira ya sasa huwa na nishati ya haraka-moyo unapiga haraka, mikono inaweza kutembea, sauti inapanda. Uchovu wa zamani huwa na uzito wa ndani-unaweza kujisikia kama una kwama, au kama kitu kinakuziba kifua. Unapojisikia mwili wako unazama chini (kama kushuka kiunoni au kupooza) basi hiyo ni ishara ya uchovu, si hasira tu. 2. Uliza swali: “Je, hiki kimekutokea awali?” Unapojisikia hasira kwa mke wako kwa sababu ya kujadili mambo, jaribu kukumbuka kama ulikua ukisikia hisia hii katika mahusiano yako ya awali (kama na wazazi, walimu, au rafiki). Ikiwa hisia hii ina mfano wa zamani, basi uchovu unatoka huko. 3. Angalia mwelekeo wa hisia zako. Hasira ya sasa inaweza kuishia pale tukio likimalizika-kama mke wako anakubali kukusikia, basi unaweza kupumzika. Uchovu wa zamani haufui tukio-hutafuta sababu nyingine za kujisikia vibaya. Kwa mfano, unapomshutumu mke wako kwa kukosa kusikiliza, baadaye unaanza kujisikia uchovu kwa sababu ya mambo mengine ambayo hayana uhusiano na tukio hilo (kama kukosa kufaulu katika kazi au kujisikia usiofaa kama mtu). 4. Tazama jinsi unavyojisikia baada ya hasira. Ikiwa unajisikia uchovu, aibu, au kujisikia kama umemwaga nguvu zako, basi hiyo ni ishara ya jeraha la zamani likiitika. Hasira ya sasa inaweza kuacha hali ya kutosheka (kama unajisikia umewatoa wazi), lakini haiwezi kuacha hali ya kujisikia umepotea uhalali wako kama mtu.

Jambo muhimu kuliko yote: hasira ya sasa na uchovu wa zamani hufanya mzigo mkubwa pamoja. Mara nyingi, hasira ni kioo cha uchovu-unaambukiza hasira kwa sababu huna njia nyingine za kujihisi salama. Kwa mfano, unapokasirika kwa mke wako kwa haraka, labda ni kwa sababu utoto wako ulikuwa na tabia ya kukana na kusikia kuwa huna sauti, hivyo sasa unajikinga kwa kutumia hasira kama nguo ya kijeshi.

Nini kufanya sasa? Kwanza, kumbuka kuwa si kosa kujisikia hivyo. Hasa iwapo ulikua ukilelewa katika mazingira ambayo hisia zilikuwa hazikubaliwi au zilikuwa zinadharauwa. Kujisikia hasira au uchovu ni ishara ya kuwa una uwezo wa kujihisi, na hiyo ni nguvu, si udhaifu. Pili, jaribu kuandika mambo yaliyokutokea pale unapojisikia hasira. Baada ya kuandika, uliza: “Hiki kinafanana na tukio lingine katika maisha yangu?” Mara nyingi, utagundua kuwa hiyo hasira ya sasa ina mizizi katika mambo ambayo hayakwishwa katika utoto au vijana yako. Tatu, jifunze kujua tofauti kati ya “kukasirika” na “kujikinga.” Mara nyingi, hasira inatokea kwa sababu unajisikia kutegemea mtu au kitu-lakini uchovu unatoka pale unapojisikia kuwa huna uwezo wa kujihami. Kwa mfano, unapokasirika kwa mke wako kwa kukosa kusikiliza, basi uliza: “Je, ninahitaji nipate nini kutoka kwake ili nisikie salama?” Ikiwa jibu ni “ahitaji apige makubaliano na mimi,” basi hiyo ni hasira ya sasa. Ikiwa jibu ni “ahitaji kujua kuwa nina thamani hata kama nakosea,” basi hiyo ni uchovu wa zamani unaoitaka kujaza na usalama wa sasa.

Mwisho, kumbuka kuwa kujisikia hasira au uchovu si kosa-lakini ni ishara ya kuwa kuna kitu kinachohitaji kuponywa. Kama unaona kuwa uchovu wa zamani unakutawala sana, basi huna haja ya kujikinga na hasira-una haja ya kujua ni nini kilichokukosa katika maisha yako ili usijisikie hivyo tena.

Mzee Juma, hakuna kosa katika kujisikia. Kosa ni kukaa na hisia hizi bila kujua ni nini kinakuzunguka. Umeanza njia ya kujijua, na hiyo ni hatua kubwa. Usijali kujikuta unajisikia uchovu au hasira-hizi ni nyufa zako za kujua unaweza kubadilika.