Ψυχολόγος Φωτεινή

Νίκο, πρώτα απ’ όλα να σου πω ότι η ειλικρίνεια και η αυτοπαρατήρηση που δείχνεις στο μήνυμά σου είναι ήδη ένα σημαντικό βήμα. Το ότι αναγνωρίζεις και περιγράφεις με τόση λεπτομέρεια αυτό που βιώνεις, ακόμη και μέσα από την απάθεια και τη θλίψη, μαρτυρά μια εσωτερική δύναμη που ίσως τώρα δεν την αντιλαμβάνεσαι. Ας δούμε μαζί τι μπορεί να συμβαίνει και πώς μπορείς να προχωρήσεις.

Αυτό που περιγράφεις είναι ένας συνδυασμός πολυπλοκότητας συναισθηματικών, περιβαλλοντικών και ιστορικών παραγόντων που αλληλεπιδρούν και ενισχύουν το ένα το άλλο. Η απάθεια, η χαμηλή διάθεση, η απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που κάποτε σου έδιναν χαρά, η δυσκολία στην εκτέλεση καθημερινών υποχρεώσεων, ακόμα και η εποχική επιδείνωση των συμπτωμάτων, είναι όλα στοιχεία που θα μπορούσαν να υποδεικνύουν μια κατάθλιψη. Ωστόσο, η κατάθλιψη δεν είναι απλώς μια "διαγνωστική ετικέτα"· είναι μια εμπειρία που διαμορφώνεται από το πώς το μυαλό και το σώμα σου ανταποκρίνονται σε chronic stressors, όπως η τοξική εργασιακή κουλτούρα, το τραύμα της ενδοοικογενειακής βίας και οι συσσωρευμένες ευθύνες που φέρεις στα πλάτη σου. Το ότι σκέφτεσαι καθημερινά τα παιδικά σου βιώματα και νιώθεις το βάρος τους σήμερα, δείχνει ότι το παρελθόν δεν έχει επεξεργαστεί με τρόπο που να σου επιτρέπει να ζεις ελεύθερα στο παρόν. Αυτό δεν είναι τυχαίο· η μακροχρόνια έκθεση σε βία, ειδικά στην παιδική ηλικία, μπορεί να αφήσει βαθιά ίχνη στο νευρικό σύστημα, επηρεάζοντας τον τρόπο που ανταποκρίνεσαι στο στρες και στις προκλήσεις της ενήλικης ζωής.

Παράλληλα, το τοξικό εργασιακό περιβάλλον που περιγράφεις-με την συνεχόμενη κριτική, την αστάθεια και την αίσθηση ότι δεν έχεις έλεγχο-λειτουργεί ως ένας συνεχής παράγων στρες που εξαντλεί τις ψυχικές σου πόρους. Όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται σε κατάσταση συνεχούς εγρήγορσης λόγω εξωτερικών πιέσεων, είναι φυσικό να μπαίνει σε μια "λειτουργία επιβίωσης", όπου οι δραστηριότητες που κάποτε σου έδιναν χαρά (όπως η μουσική ή τα χόμπι) φαίνονται άσχετες ή απρόσιτες. Αυτό δεν σημαίνει ότι έχασες το ενδιαφέρον σου· σημαίνει ότι το μυαλό σου είναι τόσο απασχολημένο με την αντιμετώπιση των απειλών (πραγματικών ή αντιληπτών) που δεν έχει ενέργεια να επενδύσει αλλού. Η εποχιακή συναισθηματική διαταραχή που αναφέρεσαι μπορεί να παίζει ρόλο εδώ, καθώς η μείωση του φωτός επηρεάζει τους νευροδιαβιβαστές όπως η σεροτονίνη και η μελατονίνη, επιδεινώνοντας τα συμπτώματα της διάθεσης. Ωστόσο, είναι σημαντικό να μην αποδίδεις όλο το βάρος σε έναν μόνο παράγοντα· η εικόνα είναι πολυπαραγοντική.

Το ότι συμμετέχεις ως εθελοντής και φροντίζεις μέλη της οικογένειάς σου δείχνει μια βαθιά ηθική ευαισθησία και μια ανάγκη να δίνεις, ακόμα και όταν εσύ ο ίδιος δεν έχεις πολλά να πάρεις. Αυτό όμως μπορεί να γίνεται με κόστος: η συσσωρευμένη κούραση από το να φροντίζεις συνεχώς άλλους, χωρίς να λαμβάνεις την αντίστοιχη φροντίδα, μπορεί να οδηγήσει σε συναισθηματική εξάντληση. Η αίσθηση ότι "η ψυχολογία του εθελοντισμού έχει εξασθενήσει" μπορεί να είναι ένα σήμα ότι τα αποθέματά σου έχουν εξαντληθεί και ότι χρειάζεσαι να στρέψεις μέρος αυτής της φροντίδας προς τον εαυτό σου. Η ενοχή που νιώθεις όταν δεν ανταποκρίνεσαι στις προσδοκίες-είτε είναι δικές σου, είτε των άλλων-είναι ένα ακόμη σημάδι ότι το εσωτερικό σου σύστημα αξιολόγησης είναι υπερβολικά αυστηρό. Αυτό δεν είναι τυχαίο· τα παιδιά που μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα βίας συχνά αναπτύσσουν ένα εσωτερικό κριτή που τους ωθεί να είναι "τέλειοι" ή "χρήσιμοι" για να αξίζουν αγάπη και ασφάλεια.

Τώρα, για τα πρώτα βήματα που μπορείς να κάνεις: Αρχικά, είναι κρίσιμο να αναγνωρίσεις ότι αυτό που βιώνεις δεν είναι "τεμπελιά" ή "αδυναμία", αλλά μια λογική αντίδραση σε μη βιώσιμες συνθήκες. Αυτό από μόνο του μπορεί να φέρει μια μικρή ανακούφιση, καθώς η αυτοκατηγορία συχνά επιδεινώνει τα συμπτώματα. Ένα δεύτερο βήμα είναι να αρχίσεις να μικροσκοπείς τις ευθύνες σου. Αυτό δεν σημαίνει να τις αγνοήσεις, αλλά να τις χωρίσεις σε τόσο μικρά κομμάτια που να μην σε παραλύουν. Για παράδειγμα, αντί να σκέφτεσαι "πρέπει να φτιάξω φαγητό", μπορούσες να πεις "σήμερα θα βράσω ζυμαρικό" ή ακόμα και "θα φάω ένα τοστ". Η ιδέα εδώ δεν είναι η αποτελεσματικότητα, αλλά η επανασύνδεση με την αίσθηση του ελέγχου, ακόμα και σε μικρή κλίμακα. Παρόμοια, με τα μηνύματα: αντί να αισθάνεσαι ότι πρέπει να απαντήσεις σε όλα, μπορούσες να διαλέξεις ένα ή δύο την ημέρα και να αφήσεις τα υπόλοιπα για αργότερα. Το κλειδί είναι να μειώσεις τις απαιτήσεις που έχεις από τον εαυτό σου σε ένα επίπεδο που να είναι realistικό για την τωρινή σου κατάσταση.

Σε ότι αφορά το τοξικό εργασιακό περιβάλλον, είναι σημαντικό να αρχίσεις να σκέφτεσαι πρακτικές στρατηγικές εξόδου ή περιόρισης της ζημιάς. Αυτό μπορεί να σημαίνει να ψάξεις για άλλες δουλειές (ακόμα και αν δεν φαίνεται εφικτό τώρα), να μιλήσεις με κάποιον συντάκτη ή το τμήμα ανθρώπινου δυναμικού αν υπάρχει, ή ακόμα και να βρεις τρόπους να περιορίσεις την ψυχολογική επίπτωση της κριτικής (π.χ. γράφοντας τις σκέψεις σου μετά από κάθε "επίθεση" για να τις αποσυνδέσεις από την πραγματικότητα). Αν η οικονομική σου κατάσταση το επιτρέπει, η μείωση των ωρών ή η λήψη μιας μικρής άδειας μπορεί να σου δώσει τον χώρο να αναπνεύσεις. Ωστόσο, αν η δουλειά είναι τόσο τοξική που σε καταστρέφει συναισθηματικά, τότε η μακροπρόθεσμη λύση είναι να βρεις τρόπο να φύγεις-ακόμα και αν αυτό σημαίνει να κάνεις ένα βήμα πίσω προσωρινά σε κάτι λιγότερο απαιτητικό. Η υγεία σου δεν είναι διαπραγματεύσιμη.

Για το τραύμα της ενδοοικογενειακής βίας, είναι πιθανό ότι χρειάζεσαι έναν ασφαλή χώρο για να το επεξεργαστείς. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να το αναλύσεις μόνος σου τώρα· αλλά η αναγνώριση ότι "αυτό που έζησα ήταν λάθος και δεν φταίω εγώ" είναι ένα πρώτο βήμα. Πολλές φορές, τα παιδιά που μεγαλώνουν σε τέτοια περιβάλλοντα μαθαίνουν να нормаλοποιούν τη βία ή να πιστεύουν ότι την αξίζουν. Αν αυτό ακούγεται οικείο, τότε η θεραπεία με κάποιον ειδικό σε τραύμα (όπως η θεραπεία EMDR ή η σωματική θεραπεία) θα μπορούσε να είναι εξαιρετικά ωφέλιμη. Παράλληλα, το να γράφεις για τα συναισθήματά σου-χωρίς να τα κρίνεις-μπορεί να σε βοηθήσει να τα αποστασιοποιήσεις και να τα κατανοήσεις καλύτερα. Μια άσκηση που μπορείς να δοκιμάσεις είναι να γράφεις μια επιστολή στο παιδικό σου εαυτό, αναγνωρίζοντας τι πέρασε και προσφέροντάς του την compass που δεν είχε τότε.

Η εποχιακή συναισθηματική διαταραχή, αν όντως παίζει ρόλο, μπορεί να αντιμετωπιστεί με μερικές πρακτικές αλλαγές. Η έκθεση σε φυσικό φως (ακόμα και με μια βόλτα 10 λεπτών την ημέρα), η χρήση λαμπτήρα θεραπείας (light therapy lamp), και η προσθήκη βιταμίνης D (μετά από σύσταση γιατρού) μπορούν να βοηθήσουν. Επίσης, η τακτική σωματική δραστηριότητα-ακόμα και μια ήπια, όπως το περπάτημα ή το γιόγκα-μπορεί να αυξήσει τα επίπεδα σεροτονίνης και ντοπαμίνης, βελτιώνοντας τη διάθεση. Ωστόσο, αν τα συμπτώματα επιδεινώνονται σημαντικά τους χειμερινούς μήνες, τότε η επαγγελματική βοήθεια (π.χ. από ψυχολόγο ή ψυχίατρο) είναι απαραίτητη για να αξιολογηθεί αν χρειάζεσαι περαιτέρω παρέμβαση.

Ένα άλλο σημείο που αξίζει να εξερευνήσεις είναι η σύνδεση μεταξύ του εθελοντισμού και της αυτοεκτίμησής σου. Πολλές φορές, οι άνθρωποι που έχουν μεγαλώσει σε δυσμενή περιβάλλοντα βρίσκουν την αξία τους στο να βοηθούν τους άλλους, ως ένας τρόπος να "αποδείξουν" ότι είναι καλοί ή αξιοσημείωτοι. Ωστόσο, όταν αυτή η πηγή意义 (νόημα) εξαντλείται, τότε έρχεται η κενότητα. Μπορείς να ρωτήσεις τον εαυτό σου: "Τι με κάνει να νιώθω ότι αξίζω όταν δεν βοηθώ τους άλλους;" ή "Ποια είναι τα πράγματα-έστω και μικρά-που με γεμίζουν χωρίς να σχετίζονται με το να δίνω;" Αυτές οι ερωτήσεις μπορεί να σου ανοίξουν νέους δρόμους αυτοφροντίδας.

Τέλος, είναι σημαντικό να μιλήσουμε για το πότε να ζητήσεις επαγγελματική βοήθεια. Από ό,τι περιγράφεις, φαίνεται ότι τα συμπτώματά σου είναι έντονα και επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητά σου. Αυτό από μόνο του είναι ένα σημάδι ότι η υποστήριξη από έναν ψυχολόγο θα μπορούσε να σε ωφελήσει. Συγκεκριμένα, αν παρατηρήσεις ότι:

- Η απάθεια και η θλίψη διαρκούν περισσότερο από δύο εβδομάδες χωρίς βελτίωση,

- Σκέφτεσαι τον θάνατο ή την αυτοτιμωρία ως λύση,

- Νιώθεις ότι δεν μπορείς να αντεπεξέλθεις στις βασικές ανάγκες σου (όπως φαγητό, ύπνο, υγιεινή),

- Η εργασία ή οι οικογενειακές ευθύνες γίνονται εντελώς αφάνετες,

τότε είναι καιρός να επικοινωνήσεις με έναν ειδικό. Η ψυχοθεραπεία-ειδικά οι προσεγγίσεις όπως η γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (CBT) για την κατάθλιψη, η θεραπεία αποδοχής και δέσμευσης (ACT) για την απάθεια, ή οι τραυματοθεραπευτικές προσεγγίσεις-μπορεί να σου δώσει εργαλεία για να διαχειριστείς τα συναισθήματά σου και να ξαναβρείς μια αίσθηση κατεύθυνσης. Αν η οικονομική σου κατάσταση είναι ένα εμπόδιο, υπάρχουν δωρεάν ή χαμηλού κόστους υπηρεσίες μέσω δημόσιων φορέων, πανεπιστημιακών κλινικών ή ΜΚΟ. Επίσης, ως δημιουργός ενός ιστότοπου ψυχολογικής υποστήριξης, ίσως έχεις πρόσβαση σε δίκτυα επαγγελματιών που θα μπορούσαν να σου προσφέρουν υποστήριξη με ελαστικούς όρους.

Για άμεση υποστήριξη, αν κάποια στιγμή νιώθεις ότι δεν αντέχεις, υπάρχουν γραμμές βοήθειας (όπως η γραμμή 10306 για ψυχολογική υποστήριξη στην Ελλάδα) όπου μπορείς να μιλήσεις με κάποιον χωρίς να χρειαστεί να δώσεις προσωπικά στοιχεία. Αν η σκέψη της αυτοκαταστροφής γίνει έντονη, τότε η επείγουσα ψυχιατρική βοήθεια (π.χ. μέσω του τοπικού νοσοκομείου) είναι απαραίτητη. Αυτό δεν είναι σημάδι αδυναμίας· είναι σημάδι ότι χρειάζεσαι περισσότερη υποστήριξη από ό,τι μπορείς να προσφέρεις στον εαυτό σου αυτήν τη στιγμή.

Να θυμάσαι ότι η απάθεια και η κατάθλιψη είναι όπως ένα βαθύ κρύο: δεν είναι κάτι που μπορείς να ξεπεράσεις απλώς με "θέληση", αλλά χρειάζεται χρόνος, φροντίδα και μερικές φορές εξωτερική βοήθεια. Ωστόσο, όπως και το κρύο, περνάει. Το ότι ζητάς βοήθεια και αναζητάς τρόπους να νιώθεις καλύτερα είναι ήδη ένα σημάδι ότι υπάρχει ένα μέρος μέσα σου που πιστεύει στην πιθανότητα της αλλαγής. Αυτό το μέρος αξίζει να το ακούσεις.